ଭାରତର ଡିଜିଟାଲ ଆର୍ଥିକ ସୁରକ୍ଷା ବଳୟ: ଜନଧନ ଯୋଜନାର ୧୨ ବର୍ଷରୁ ୫ଟି ବଡ଼ ଶିକ୍ଷା

                               

ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଜନଧନ ଯୋଜନା (PMJDY) ୨୮ ଅଗଷ୍ଟ ୨୦୧୪ରେ ଆରମ୍ଭ ହେବା ସମୟରେ ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିଲା—ବ୍ୟାଙ୍କିଂ ବ୍ୟବସ୍ଥାରୁ ବାହାରେ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଔପଚାରିକ ଆର୍ଥିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହିତ ଯୋଡ଼ିବା।

ଆଜି, ୧୨ ବର୍ଷ ପରେ, ଜନଧନ ଯୋଜନା କେବଳ ଏକ ବ୍ୟାଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟ ଖୋଲିବାର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ହୋଇ ରହିନାହିଁ। ଏହା Direct Benefit Transfer (DBT), Aadhaar ଏବଂ Mobile—ଅର୍ଥାତ୍ JAM ଆର୍କିଟେକ୍ଚର ସହ ମିଶି ଭାରତର ସାମାଜିକ ସୁରକ୍ଷା ଓ ଡିଜିଟାଲ ଆର୍ଥିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିତ୍ତି ହୋଇଛି।

ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୬ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହାର ପହଞ୍ଚ ୫୯ କୋଟିରୁ ଅଧିକ ଲୋକଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଢ଼ିଥିବା ତଥ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ।

କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଏକ ବଡ଼ ପ୍ରଶ୍ନ ରହିଛି—

କେବଳ ବ୍ୟାଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟ ଖୋଲିଦେଲେ କ’ଣ ପ୍ରକୃତ ଆର୍ଥିକ ସମାବେଶ ସମ୍ଭବ?

ଏହାର ଉତ୍ତର ଖୋଜିଲେ ଜନଧନ ଯାତ୍ରାରୁ ୫ଟି ବଡ଼ ଶିକ୍ଷା ମିଳେ।

୧. DBT ବଦଳାଇଛି ସରକାରୀ ସହାୟତା ପହଞ୍ଚାଇବାର ପ୍ରଣାଳୀ

ଭାରତର କଲ୍ୟାଣମୂଳକ ଯୋଜନାଗୁଡ଼ିକରେ ପୂର୍ବରୁ ଅନେକ ସ୍ତରର ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଥିଲେ। ଟଙ୍କା ସରକାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥାରୁ ଲାଭାର୍ଥୀଙ୍କ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦେଇ ଯାଉଥିଲା।

ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ବିଳମ୍ବ, ଡୁପ୍ଲିକେଟ୍ ଲାଭାର୍ଥୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନିୟମିତତାର ସମ୍ଭାବନା ଥିଲା।

DBT ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଅନେକ ମାତ୍ରାରେ ବଦଳାଇଛି।

ଯୋଗ୍ୟ ଲାଭାର୍ଥୀଙ୍କ ବ୍ୟାଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟକୁ ସିଧାସଳଖ ଟଙ୍କା ପଠାଇବା ଫଳରେ ମଧ୍ୟସ୍ଥତା କମିଛି ଏବଂ ଟ୍ରାଞ୍ଜାକ୍ସନର ଏକ ଡିଜିଟାଲ ରେକର୍ଡ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି।

ଏହାର ଅର୍ଥ କେବଳ ସରକାରୀ ଟଙ୍କା ବଞ୍ଚିବା ନୁହେଁ।

ଏହା ସରକାରୀ ସହାୟତା ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଟ୍ରେସେବିଲିଟି ଓ ପାରଦର୍ଶିତା ବଢ଼ାଇଛି।

ଏହାର ଗୁରୁତ୍ୱ କ’ଣ?

ଜଣେ ଗ୍ରାମୀଣ ଲାଭାର୍ଥୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି—

ସରକାର → ବ୍ୟାଙ୍କ → ଲାଭାର୍ଥୀ

ଅର୍ଥାତ୍ ସହାୟତା ପହଞ୍ଚିବାର ପଥ ଅଧିକ ସିଧାସଳଖ ହୋଇଛି।

୨. ବ୍ୟାଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟ ଥିବା ଓ ଆର୍ଥିକ ସମାବେଶ ଏକ କଥା ନୁହେଁ

ଜନଧନ ଯୋଜନାର ସଫଳତାକୁ କେବଳ ଖୋଲାଯାଇଥିବା ଆକାଉଣ୍ଟ ସଂଖ୍ୟାରେ ମାପିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ।

କାରଣ—

Account Ownership ≠ Active Financial Inclusion

ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ବ୍ୟାଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟ ଥାଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ସେ ଯଦି ନିୟମିତ ଭାବେ ଆକାଉଣ୍ଟ ବ୍ୟବହାର ନକରନ୍ତି, ସଞ୍ଚୟ ନକରନ୍ତି କିମ୍ବା ଔପଚାରିକ ଋଣ ଓ ବୀମା ସେବା ବିଷୟରେ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ତେବେ ପ୍ରକୃତ ଆର୍ଥିକ ସମାବେଶ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଧୂରା।

ଉପଲବ୍ଧ ତଥ୍ୟରେ ଜନଧନ ଆକାଉଣ୍ଟର ମୋଟ ଜମା ବଢ଼ିଥିବା ସହିତ କିଛି ଆକାଉଣ୍ଟ ନିଷ୍କ୍ରିୟ କିମ୍ବା ଶୂନ୍ୟ ବାଲାନ୍ସରେ ଥିବା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।

ଏହା ଆମକୁ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ ଦିଏ—

ଆମେ କେତେ ଲୋକଙ୍କର ଆକାଉଣ୍ଟ ଖୋଲିଛୁ ତାହା ଠାରୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ—ସେମାନେ କେତେ ସକ୍ରିୟ ଭାବେ ଆର୍ଥିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବ୍ୟବହାର କରୁଛନ୍ତି?

ବିଶେଷକରି ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଆଗାମୀ ଦିନର ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ହେଉଛି—

• ଆର୍ଥିକ ସାକ୍ଷରତା ବଢ଼ାଇବା

• ଡିଜିଟାଲ ବ୍ୟାଙ୍କିଂ ବ୍ୟବହାର ବଢ଼ାଇବା

• ସଞ୍ଚୟ ଅଭ୍ୟାସ ବିକଶିତ କରିବା

• ଔପଚାରିକ ଋଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚ ବଢ଼ାଇବା

• ବୀମା ଓ ପେନସନ୍ ବ୍ୟବହାର ବଢ଼ାଇବା

୩. ମହିଳାଙ୍କ ଆର୍ଥିକ ଭୂମିକା ବଢ଼ୁଛି

ଜନଧନ ଯୋଜନାର ଅନ୍ୟତମ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିଣାମ ହେଉଛି ମହିଳାଙ୍କର ଔପଚାରିକ ଆର୍ଥିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଅଧିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ।

ଉପଲବ୍ଧ ତଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ, ପ୍ରାୟ ୩୨.୯୨ କୋଟି ଜନଧନ ଆକାଉଣ୍ଟ ମହିଳାଙ୍କ ନାମରେ ରହିଛି।

ଏହା କେବଳ ଏକ ସଂଖ୍ୟା ନୁହେଁ।

ଗ୍ରାମୀଣ ପରିବାରରେ ଜଣେ ମହିଳାଙ୍କ ନାମରେ ଥିବା ନିଜସ୍ୱ ବ୍ୟାଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟ ତାଙ୍କୁ—

• ସରକାରୀ ସହାୟତା ସିଧାସଳଖ ପାଇବାର ସୁଯୋଗ,

• ସଞ୍ଚୟ କରିବାର ସୁଯୋଗ,

• ଔପଚାରିକ ଆର୍ଥିକ ସେବା ପାଇବାର ରାସ୍ତା,

• ଏବଂ ନିଜ ଟଙ୍କା ସମ୍ପର୍କରେ ନିଜେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାର ସୁଯୋଗ ଦେଇପାରେ।

ତେବେ ଏକ ବ୍ୟାଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟ ନିଜେ ନିଜେ ମହିଳା ସଶକ୍ତିକରଣ ନିଶ୍ଚିତ କରେ ନାହିଁ।

ଏଥିପାଇଁ ରୋଜଗାର, ଆୟ, ଆର୍ଥିକ ସାକ୍ଷରତା, ଋଣ ପ୍ରାପ୍ତି ଏବଂ ପରିବାରରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାର କ୍ଷମତା ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ।

୪. JAM ବ୍ୟବସ୍ଥା କେବଳ ବ୍ୟାଙ୍କିଂ ନୁହେଁ—ଏହା ଏକ Crisis-Response Infrastructure

ଏକ ସରକାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରକୃତ ପରୀକ୍ଷା ସଙ୍କଟ ସମୟରେ ହୁଏ।

୨୦୨୦ର COVID-19 ମହାମାରୀ ସମୟରେ ଭାରତର ଡିଜିଟାଲ ଆର୍ଥିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏକ ବଡ଼ ପରୀକ୍ଷା ଦେଇଥିଲା।

ଲକଡାଉନ୍ ସମୟରେ ଲୋକଙ୍କ ଯାତାୟାତ ସୀମିତ ଥିଲା, ବ୍ୟବସାୟ ବନ୍ଦ ଥିଲା ଏବଂ ଅନେକ ପରିବାର ଆୟ ହରାଇଥିଲେ।

ଏପରି ସମୟରେ ଡିଜିଟାଲ ପେମେଣ୍ଟ ଓ DBT ମାଧ୍ୟମରେ ସହାୟତା ପହଞ୍ଚାଇବା ସମ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା।

ଉପଲବ୍ଧ ତଥ୍ୟରେ ୩୦ ମାର୍ଚ୍ଚ ୨୦୨୦ରେ ଗୋଟିଏ ଦିନରେ ୨.୧୯ କୋଟି DBT ସମ୍ପର୍କିତ ଟ୍ରାଞ୍ଜାକ୍ସନ ହୋଇଥିବା ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି।

ଏହାରୁ ଏକ ବଡ଼ ଶିକ୍ଷା ମିଳେ—

ଆର୍ଥିକ ସମାବେଶର ଡିଜିଟାଲ ଭିତ୍ତି ସଙ୍କଟ ସମୟରେ ସାମାଜିକ ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପରିଣତ ହୋଇପାରେ।

କିନ୍ତୁ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ସଫଳ ହେବା ପାଇଁ କେତେକ ଜିନିଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ:

୧. ଠିକ୍ ଲାଭାର୍ଥୀ ଚିହ୍ନଟ

ଡାଟାବେସରେ ଭୁଲ ଓ ଡୁପ୍ଲିକେଟ୍ ରେକର୍ଡ କମାଇବା ଆବଶ୍ୟକ।

୨. ବ୍ୟାଙ୍କିଂ ସୁବିଧା

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ସହଜରେ ବ୍ୟାଙ୍କିଂ ସେବା ପାଇବାର ସୁଯୋଗ ଥିବା ଦରକାର।

୩. ପରିଚୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା

ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରଯୋଜ୍ୟ, Aadhaar ଭଳି ଡିଜିଟାଲ ପରିଚୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା DBT ଇକୋସିଷ୍ଟମ୍‌କୁ ସହାୟତା କରେ।

୪. ଡିଜିଟାଲ ପେମେଣ୍ଟ ଢାଞ୍ଚା

ବ୍ୟାଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟ ଓ ଡିଜିଟାଲ ପେମେଣ୍ଟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସଠିକ୍ ଭାବେ କାମ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୫. Last-Mile Banking

Bank Mitra, Business Correspondent, Micro-ATM ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସେବା ମାଧ୍ୟମରେ ଦୂର ଗ୍ରାମର ଲୋକଙ୍କ ପାଖରେ ବ୍ୟାଙ୍କିଂ ପହଞ୍ଚିବା ଦରକାର।

୫. ଗ୍ରାମୀଣ ଭାରତରେ ଡିଜିଟାଲ ଫାଇନାନ୍ସ ହୋଇପାରେ ଆର୍ଥିକ ସୁରକ୍ଷାର ଏକ ଢାଲ

ଗ୍ରାମୀଣ ପରିବାରର ଆୟ ଅନେକ ସମୟରେ ଋତୁକାଳୀନ ଓ ଅନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଥାଏ।

ବିଶେଷକରି କୃଷକଙ୍କ ଆୟ ନିର୍ଭର କରେ—

• ବର୍ଷା,

• ଫସଲ ଉତ୍ପାଦନ,

• ବଜାର ଦର,

• କୃଷି ଖର୍ଚ୍ଚ,

• ଋଣ,

• ଏବଂ ସରକାରୀ ସହାୟତା

ଉପରେ।

ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଗୋଟିଏ ଔପଚାରିକ ବ୍ୟାଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟ ଏକ ବଡ଼ ଆର୍ଥିକ ଇକୋସିଷ୍ଟମ୍‌କୁ ପ୍ରବେଶର ଦ୍ୱାର ହୋଇପାରେ।

ଯୋଗ୍ୟତା ଅନୁସାରେ ଏହା ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ୟକ୍ତି—

• ସରକାରୀ DBT,

• ଔପଚାରିକ ଋଣ,

• ବୀମା,

• ପେନସନ୍,

• ସଞ୍ଚୟ,

• ଡିଜିଟାଲ ପେମେଣ୍ଟ

ଭଳି ସେବା ସହ ଯୋଡ଼ିହୋଇପାରନ୍ତି।

ଓଡ଼ିଶା ପାଇଁ ଏହା କାହିଁକି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ?

ଓଡ଼ିଶାର ଗ୍ରାମୀଣ ଅର୍ଥନୀତି କୃଷି ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ପରିସ୍ଥିତି ସହ ଗଭୀର ଭାବେ ଜଡ଼ିତ।

ବାତ୍ୟା, ଅନିୟମିତ ବର୍ଷା, ଫସଲ କ୍ଷତି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଆର୍ଥିକ ଝଟକା ଗ୍ରାମୀଣ ପରିବାରକୁ ଶୀଘ୍ର ଆର୍ଥିକ ସଙ୍କଟରେ ପକାଇପାରେ।

ଏପରି ସମୟରେ ବ୍ୟାଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟ + DBT + ବୀମା + ଔପଚାରିକ ଋଣ + ସାମାଜିକ ସୁରକ୍ଷା ମିଶି ଏକ ପ୍ରକାର ଆର୍ଥିକ ସୁରକ୍ଷା ବଳୟ ତିଆରି କରିପାରେ।

କିନ୍ତୁ କେବଳ ଜନଧନ ଆକାଉଣ୍ଟ ଥିବା ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ପରିବାର ଦାରିଦ୍ର୍ୟ କିମ୍ବା କୃଷି ଝୁମ୍ପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ।

ପ୍ରକୃତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ଆୟ, ରୋଜଗାର, ଋଣ, ବୀମା ଓ ଆର୍ଥିକ ସାକ୍ଷରତା ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ।

ଆଗାମୀ ଦଶକ: “Banking the Unbanked” ଠାରୁ “Empowering the Banked”

ଜନଧନ ଯୋଜନାର ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିଲା—

“ଯେଉଁମାନେ ବ୍ୟାଙ୍କିଂ ବ୍ୟବସ୍ଥାରୁ ବାହାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ବ୍ୟାଙ୍କିଂ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଆଣିବା।”

ଏବେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ୍—

“ଯେଉଁମାନେ ବ୍ୟାଙ୍କିଂ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଆସିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଆର୍ଥିକ ଭାବେ ଅଧିକ ସୁରକ୍ଷିତ ଓ ସକ୍ଷମ କରିବା।”

ଏଥିପାଇଁ ଆଗାମୀ ଦିନରେ ଆମକୁ କେବଳ ଆକାଉଣ୍ଟ ସଂଖ୍ୟା ଗଣିଲେ ହେବ ନାହିଁ।

ଆମକୁ ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼ିବ—

• କେତେ ଆକାଉଣ୍ଟ ସକ୍ରିୟ?

• କେତେ ପରିବାର ନିୟମିତ ସଞ୍ଚୟ କରୁଛନ୍ତି?

• କେତେ ଲୋକ ଔପଚାରିକ ଋଣ ପାଉଛନ୍ତି?

• କେତେ ମହିଳା ନିଜ ଆର୍ଥିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଉଛନ୍ତି?

• କେତେ ପରିବାର ବୀମା ସୁରକ୍ଷା ପାଇଛନ୍ତି?

• କେତେ ଲୋକ ଡିଜିଟାଲ ପେମେଣ୍ଟ ବ୍ୟବହାର କରୁଛନ୍ତି?

• ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ସଙ୍କଟ ସମୟରେ କେତେ ଶୀଘ୍ର ସହାୟତା ପାଇପାରୁଛନ୍ତି?

ଗତ ୧୨ ବର୍ଷର ଜନଧନ ଯାତ୍ରା ଦେଖାଇଛି ଯେ ବ୍ୟାଙ୍କିଂ, ଡିଜିଟାଲ ପରିଚୟ, ମୋବାଇଲ ଏବଂ DBT ଏକାଠି ହେଲେ ଏକ ବିଶାଳ ଦେଶର ସାମାଜିକ ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ନୂଆ ଭାବେ ଗଢ଼ିହେବ।

କିନ୍ତୁ ଯାତ୍ରା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସରିନାହିଁ।

ଆକାଉଣ୍ଟ ଖୋଲିବା ହେଉଛି ଆରମ୍ଭ; ଆର୍ଥିକ ସୁରକ୍ଷା ଓ ଆର୍ଥିକ ସଶକ୍ତିକରଣ ହେଉଛି ଶେଷ ଲକ୍ଷ୍ୟ।

ଭାରତ ଯଦି ଆଗାମୀ ଦଶକରେ Access → Usage → Quality → Resilience ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦିଏ, ତେବେ ଡିଜିଟାଲ ଆର୍ଥିକ ସମାବେଶ କେବଳ ସରକାରୀ ଯୋଜନାର ଏକ ଅଂଶ ହୋଇ ରହିବ ନାହିଁ—ଏହା ଗ୍ରାମୀଣ ଭାରତର ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିରତାର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଭିତ୍ତି ହୋଇପାରିବ।

“ବ୍ୟାଙ୍କିଂ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଲୋକଙ୍କୁ ଆଣିବା ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ଷେପ ଥିଲା; ଏବେ ସେହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା, ସଞ୍ଚୟ ଓ ସୁଯୋଗ ଦେବା ହେଉଛି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ।”

ନିଶ୍ଚିତ। ଆପଣଙ୍କ “ଭାରତର ଡିଜିଟାଲ ଆର୍ଥିକ ସୁରକ୍ଷା ବଳୟ: ଜନଧନ ଯୋଜନାର ୧୨ ବର୍ଷରୁ ୫ଟି ବଡ଼ ଶିକ୍ଷା” ଓଡ଼ିଆ ବ୍ଲଗ୍ ପୋଷ୍ଟ ପାଇଁ ଏହି FAQ section ସିଧାସଳଖ copy-paste କରିପାରିବେ।

ସାଧାରଣ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର (FAQ)

୧. ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଜନଧନ ଯୋଜନା କ’ଣ?

ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଜନଧନ ଯୋଜନା (PMJDY) ହେଉଛି ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଆର୍ଥିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତି ଯୋଜନା। ୨୦୧୪ ମସିହାରେ ଏହା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ବ୍ୟାଙ୍କିଂ ସେବାରୁ ବଞ୍ଚିତ ଲୋକଙ୍କୁ ଔପଚାରିକ ବ୍ୟାଙ୍କିଂ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହ ଯୋଡ଼ିବା ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ।

୨. ଜନଧନ ଯୋଜନା କାହିଁକି ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଥିଲା?

ଗରିବ ଓ ବ୍ୟାଙ୍କିଂ ସୁବିଧାରୁ ବଞ୍ଚିତ ପରିବାରଙ୍କୁ ବ୍ୟାଙ୍କ ଖାତା, ସଞ୍ଚୟ, ଟଙ୍କା ପଠାଇବା, ବୀମା, ପେନ୍ସନ ଏବଂ ସରକାରୀ ଲାଭ ପାଇବାର ସୁବିଧା ସହ ଯୋଡ଼ିବା ପାଇଁ ଏହି ଯୋଜନା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।

୩. ଜନଧନ ଖାତା ଏବଂ DBT ମଧ୍ୟରେ କ’ଣ ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି?

DBT (Direct Benefit Transfer) ମାଧ୍ୟମରେ ଯୋଗ୍ୟ ହିତାଧିକାରୀଙ୍କ ସରକାରୀ ସହାୟତା ସିଧାସଳଖ ବ୍ୟାଙ୍କ ଖାତାକୁ ପହଞ୍ଚିପାରେ। ଜନଧନ ଖାତା ଏହି ପ୍ରକାର ଡିଜିଟାଲ ଲାଭ ହସ୍ତାନ୍ତରଣ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଧାର ହୋଇଛି।

୪. JAM ତ୍ରିନିଟି କ’ଣ?

JAM ର ଅର୍ଥ ହେଉଛି Jan-Dhan, Aadhaar ଏବଂ Mobile। ଜନଧନ ବ୍ୟାଙ୍କ ଖାତା, ଆଧାର ଏବଂ ମୋବାଇଲ୍ ସଂଯୋଗ ମିଶି ଭାରତର ଡିଜିଟାଲ ଆର୍ଥିକ ଓ ସରକାରୀ ଲାଭ ହସ୍ତାନ୍ତରଣ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଅଧିକ ସୁଗମ କରିଛି।

୫. କେବଳ ଜନଧନ ଖାତା ଖୋଲିଦେଲେ ଆର୍ଥିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ କି?

ନା। ବ୍ୟାଙ୍କ ଖାତା ଖୋଲିବା ହେଉଛି ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ଷେପ। ପ୍ରକୃତ ଆର୍ଥିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତି ପାଇଁ ଲୋକମାନେ ନିୟମିତ ଭାବେ ବ୍ୟାଙ୍କିଂ, ଡିଜିଟାଲ ପେମେଣ୍ଟ, ବୀମା, ପେନ୍ସନ ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ଅନ୍ୟ ଆର୍ଥିକ ସେବା ବ୍ୟବହାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୬. ଜନଧନ ଯୋଜନା ମହିଳାଙ୍କୁ କିପରି ସଶକ୍ତ କରିଛି?

ଜନଧନ ଯୋଜନା ମାଧ୍ୟମରେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟକ ମହିଳା ନିଜସ୍ୱ ବ୍ୟାଙ୍କ ଖାତା ଓ ଔପଚାରିକ ଆର୍ଥିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହ ଯୋଡ଼ିଛନ୍ତି। ଏହା ସରକାରୀ ଲାଭ ସିଧାସଳଖ ପାଇବା ସହିତ ନିଜ ଟଙ୍କା ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବଢ଼ାଇବାର ସୁଯୋଗ ଦେଇଛି।

୭. COVID-19 ସମୟରେ ଜନଧନ ଓ ଡିଜିଟାଲ ଆର୍ଥିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା କିପରି ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲା?

COVID-19 ମହାମାରୀ ସମୟରେ ବ୍ୟାଙ୍କ ଖାତା, ଆଧାର-ଆଧାରିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ଡିଜିଟାଲ ପେମେଣ୍ଟ ଭିତ୍ତିଭୂମି ମାଧ୍ୟମରେ ଯୋଗ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ପାଖକୁ ସରକାରୀ ସହାୟତା ପହଞ୍ଚାଇବା ସହଜ ହୋଇଥିଲା। ଏହା ଲୋକଙ୍କୁ ଅନାବଶ୍ୟକ ଭାବେ ଭିଡ଼ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ମଧ୍ୟ କମାଇଥିଲା।

୮. ଜନଧନ ଯୋଜନା କେବଳ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ ପାଇଁ କି?

ନା। PMJDY ଏକ ଜାତୀୟ ଆର୍ଥିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତି ଯୋଜନା। ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ ଓ ବ୍ୟାଙ୍କିଂ ସୁବିଧାରୁ ବଞ୍ଚିତ ଲୋକ ଏହାର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା କେବଳ ଗ୍ରାମୀଣ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସୀମିତ ନୁହେଁ।

୯. ଗ୍ରାମୀଣ ବିକାଶରେ ଜନଧନ ଯୋଜନାର ଭୂମିକା କ’ଣ?

ଔପଚାରିକ ବ୍ୟାଙ୍କିଂ ସୁବିଧା ଗ୍ରାମୀଣ ପରିବାରଙ୍କୁ ସରକାରୀ ଲାଭ ପାଇବା, ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ସଞ୍ଚୟ କରିବା, ଡିଜିଟାଲ ପେମେଣ୍ଟ କରିବା ଏବଂ ଉପଯୁକ୍ତ ଆର୍ଥିକ ସେବା ପାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରେ। ତେଣୁ ଏହା ଗ୍ରାମୀଣ ସାମାଜିକ ସୁରକ୍ଷା ଓ ଜୀବିକା ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଏକ ଅଂଶ ହୋଇପାରିଛି।

୧୦. ଜନଧନ ଖାତା ଥିଲେ ଆର୍ଥିକ ବଞ୍ଚନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୂର ହୋଇଯାଏ କି?

ନା। ଖାତା ଖୋଲିବା ପରେ ଏହାକୁ ସକ୍ରିୟ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ସକ୍ରିୟ ଆର୍ଥିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତି ଅର୍ଥାତ୍ ବ୍ୟାଙ୍କିଂ ସହିତ ଡିଜିଟାଲ ପେମେଣ୍ଟ, ବୀମା, ପେନ୍ସନ ଏବଂ ଉପଯୁକ୍ତ ଋଣ ଭଳି ସେବାର ସୁରକ୍ଷିତ ବ୍ୟବହାର।

୧୧. ଭାରତର ଡିଜିଟାଲ ଆର୍ଥିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ PMJDY କାହିଁକି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ?

PMJDY ବହୁ ଲୋକଙ୍କୁ ଔପଚାରିକ ବ୍ୟାଙ୍କିଂ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଆଣିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଛି। ଏହି ବ୍ୟାଙ୍କ ଖାତାଗୁଡ଼ିକ ଡିଜିଟାଲ ପେମେଣ୍ଟ ଓ DBT ଭଳି ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହ ଯୋଡ଼ି ଭାରତର ଡିଜିଟାଲ ଆର୍ଥିକ ଭିତ୍ତିଭୂମିକୁ ମଜବୁତ କରିଛି।

୧୨. PMJDYର ୧୨ ବର୍ଷରୁ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଶିକ୍ଷା କ’ଣ?

ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଶିକ୍ଷା ହେଉଛି—ଆର୍ଥିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତି କେବଳ ବ୍ୟାଙ୍କ ଖାତା ଖୋଲିବା ନୁହେଁ। ଲୋକମାନେ ସେହି ଖାତାକୁ ନିୟମିତ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରି ସରକାରୀ ଲାଭ ପାଇବା, ସଞ୍ଚୟ କରିବା, ଟଙ୍କା ପଠାଇବା ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକ ଆର୍ଥିକ ସେବା ପାଇବା ସମୟରେ ହିଁ ଏହାର ପ୍ରକୃତ ସାମାଜିକ ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଯାଏ।